ESB framlengdi sviptingar­á­kvarðanir en tók Úsmanov og Frídman af listanum

Hvers vegna þetta skiptir máli

Ákvörðunin markar fyrstu þriggja ára framlengingu sviptingar­aðgerða ESB í tengslum við Úkraínu í stað hálfs árs endurskoðunar. Um leið er snúið við stöðu tveggja þekktra rússneskra auðkýfinga sem bætt var á listann degi eftir að fulla innrásin hófst. Úkraína fordæmdi afskráninguna harðlega sem svívirðilega og órökstudda, sem endurspeglar árekstra milli Kænugarðs og lykil­aðildarríkja ESB, einkum Frakklands. Atvikið sýnir hvernig tvíhliða gíslalóu­mæla­stefna og þver­lægir hagsmunir aðildarríkja (Frakklands vegna Usmanovs, Lúxemborgar vegna Fridmans) geta mótað sameiginlega sviptingar­stefnu sambandsins. Á sama tíma notaði Úkraína málið til að þrýsta á nýjar sviptingar gegn öðrum rússneskum auðkýfingum á borð við Lisin og Potanin.

Hvað gerðist

Þann 22. september 2026 framlengdi ráð Evrópu­sambandsins sviptingar­aðgerðir gegn þeim sem eru ábyrgir fyrir að undirgrava eða ógna fullveldi, sjálfstæði og sjálfsákvörðunarrétti Úkraínu um 36 mánuði, til 22. september 2029. Sviptingar­aðgerðirnar, sem upphaflega voru settar í mars 2014 og hafa verið endurnýjaðar á sex mánaða fresti, ná nú til yfir 3.000 einstaklinga og lögaðila. Á sama tíma tók ráðið rússneska auðýfingana Alisher Usmanov og Mikhail Fridman af sviptingarlistanum; þeir höfðu verið á listanum frá 28. febrúar 2022.

Skv. fjölmiðlaumfjöllun studdi Frakkland, í samstarfi við Slóvakíu og Lúxemborg, að Usmanov yrði tekinn af listanum í tengslum við frelsun franskra ríkisborgara í haldi aserbaískra stjórnvalda. Lúxemborg tengdi sínar kröfur um Fridman við dómsmál þar sem Fridman krefst að minnsta kosti 16 milljarða dollara í bætur frá Lúxemborg vegna frystra eigna. Þrír ESB-sendimenn sögðu við Reuters að París hafi látið í ljós að Bakú hafi „nýtt“ Usmanov til að þrýsta á Frakkland; Aserbaísjan hafnaði þessum fullyrðingum.

Lettland var eina aðildarríkið sem mótmælti afskráningunni opinberlega og sat hjá atkvæðagreiðslu í stað þess að greiða atkvæði gegn ákvörðuninni í heild. Eistneski utanríkis­ráðherrann Margus Tsahkna sagði að Frakkland yrði að skýra afstöðu sína og kallaði ákvörðunina „röngu merki á röngum tíma." Eftir ákvörðunina tilkynntu Eistland, Lettland og Litháen innlendar sviptingar gegn Usmanov og Fridman.

Þann 23. september 2026, degi eftir ESB-ákvörðunina, skrifaði Ilham Alijev forseti Aserbaísjans undir náðunarskrá sem tók til 20 einstaklinga, þar á meðal franska ríkisborgarann Martin Ryan, forstjóra Mercorama. Ryan var handtekinn í Aserbaísjan í desember 2023 og 16. mars 2026 dæmdur í tíu ára fangelsi fyrir njósnir — ákæru sem Frakkland hefur hafnað. Fransk stjórnvöld fögnuðu náðuninni sem „mannúðlegri hreyfingu" og afleiðingu „þolinmóðra og afmarkamikilla viðræðna" við aserbaísk stjórnvöld.

Úkraínskir embættismenn gagnrýndu ákvörðun ESB harðlega. Utanríkis­ráðherra Andrij Sybiha lýsti henni „svívirðilegri og órökstuddri", og Vladyslav Vlasjuk, umboðsmaður forseta Úkraínu í sviptingar­málum, sagði Úkraínu ekki sjá neinar breyttar aðstæður sem gætu réttlætt afskráninguna. Vlasjuk tilkynnti jafnframt að Úkraína myndi leggja til nýjar sviptingar gegn rússneskum auðkýfingum tengdum her­iðnaðar­komplexinu, þar á meðal Vladimir Lisin (NLMK) og Vladimir Potanin (Norilsk Nickel). Framkvæmda­stjórn ESB nefndi að hún hefði tekið eftir afskráningunni en vildi ekki veita skýringu á ástæðum hennar; talsmaður hennar, Christian Wigand, sagði að umræður um sviptingar væru trúnaðarmál og á forræði aðildarríkja.

Hvernig úkraínskar heimildir lýsa atburðinum

Úkraínskir fjölmiðlar og embættismenn lýsa afskráningu Usmanovs og Fridmans sem „svívirðilega" og órökstudda. Skýringin endurspeglast í yfirlýsingum utanríkis­ráðherra Andrij Sybiha og umboðsmanns forseta í sviptingar­málum, Vladyslav Vlasjuk, sem segir úkraínsk stjórnvöld ekki sjá neinar breyttar aðstæður sem gætu réttlætt afskráninguna — ekki síst þar sem stríðið heldur áfram. Vlasjuk hefur jafnframt lagt til að tveir aðrir auðýfingar, Vladimir Lisin (NLMK) og Vladimir Potanin (Norilsk Nickel), verði settir á næsta sviptingarlista.

Úkraínskir fjölmiðlar beina sjónum einnig að því að ákvörðunin var ekki samþætt við Kænugarð. Þeir draga fram opinbera gagnrýni Lettlands og Eistlands sem einkennilega ósamstæða afstöðu Frakklands, Lúxemborgar og Slóvakíu, og gera úkraínska lesendur grein fyrir því að Eistland, Lettland og Litháen hafi í kjölfarið tilkynnt innlendar sviptingar til að loka skarðinu.

Hvar frásögnum ber ekki saman

Upplýsingar um ábyrgð á afskráningunni eru skiptar: Franskir og ESB-diplómat­heimildir (skv. Reuters) halda því fram að Aserbaísjan hafi „nýtt" Usmanov til að þrýsta á Frakkland vegna franskra fanga, en Bakú hefur opinberlega hafnað þeirri lýsingu.

Annað ósamræmi snýr að stigi mótspyrnu innan ESB: lettneski forsætis­ráðherrann Andris Kulbergs sagði Lettland eitt ESB-ríki hafa mótmælt afskráningunni og Eistland og Litháen þegar samþykkt, en aðrir miðlar sýna að Eistland gagnrýndi ákvörðunina engu að síður harðlega opinberlega og beitti síðar innlendum sviptingum.

Baksvið

Sviptingar­aðgerðir ESB vegna Úkraínu voru stofnsettar í mars 2014 og hafa nú áhrif á yfir 3.000 einstaklinga og lögaðila. Usmanov og Fridman voru settir á listann 28. febrúar 2022; Vladimir Pútin og Sergei Lavrov voru settir á listann 25. febrúar 2022. Fyrrverandi „rússneski forsætis­ráðherra" Krímskíma Sergej Aksjonov og fyrrverandi yfirmaður úkraínska sjóhersins Denis Berezovskiy, sem gekk til liðs við hernáms­menn, voru á meðal þeirra fyrstu sem settir voru á listann vegna aðkomu að hernám Krímskíma. Usmanov flutti til Úsbekistan árið 2022 og í október 2024 gerði Úkraína Hæsta­réttur­dómur í spillingar­málum út um eignir hans í Úkraínu; Fridman hefur verið eftirsóttur af SBU síðan í desember 2023 og eignir hans í Úkraínu, þar á meðal Alfa-Bank (nú Sense Bank), hafa verið þjóðnýttar.

Martin Ryan, forstjóri Mercorama, var handtekinn í Aserbaísjan í desember 2023 og 16. mars 2026 dæmdur í tíu ára fangelsi fyrir njósnir — ákæru sem Frakkland hafnar. Aserbaísjan gaf út náðun 23. september 2026, skömmu eftir að ESB tók Usmanov af listanum. Frakkland fagnaði náðuninni sem „mannúðlegri hreyfingu".

Samkvæmt eldri umfjöllun RFE/RL varðveittust leynileg átök í kringum afskráningu Usmanovs, þar sem forseti Tyrklands Erdoğan, Aserbaísjan, Kasakstan, Kirgistan og Úsbekistan reyndu að fá hann af listanum í gegnum Slóvakíu. Lúxemborg studdi afskráningu Fridmans, m.a. vegna dómsmáls þar sem hann krefst a.m.k. 16 milljarða dollara í bætur frá Lúxemborg vegna frystra eigna.