Samkomulag Trumps og Pútín um rússneska dísilolíu mætir harðri gagnrýni
Forseti Bandaríkjanna Donald Trump náði 9. október samkomulagi við Vladimir Pútín um að Rússland sendi yfir 300 þúsund tonn af dísilolíu til Bandaríkjanna og alþjóðlegra markaða. Tveimur dögum síðar tilkynnti Trump um „orkuvopnahlé“ sem náði aðeins til árása á olíuhreinsistöðvar. Forsætisráðherra Ítalíu, Giorgia Meloni, kallaði samkomulagið „mjög áhættusama ákvörðun“ og sagði að stríðið í Íran, ekki átökin í Úkraínu, valdi hækkun eldsneytisverðs. Tólf öldungadeildarþingmenn af báðum flokkum hafa krafist afturkallunar samkomulagsins.
Helstu atriði
- Trump og Pútín sammældust 9. október um að Rússland sendi strax yfir 300 þúsund tonn af dísilolíu til Bandaríkjanna, 500 þúsund tonn í nóvember og eitt milljón tonn innan stuttrar stundar
- Fjármálaráðuneyti Bandaríkjanna gaf út almenna leyfisbréfið nr. 135 sem leyfir innflutning á rússneskri dísilolíu til 7. apríl 2027
- Trump tilkynnti 11. október um „orkuvopnahlé“ sem tók aðeins til stöðvunar árása á olíuhreinsistöðvar í báðum löndum
- Meloni sagði 14. október að samkomulagið stuðli að réttlætingu á aðgerðum Moskvu, skapi nýjar tekjur til að fjármagna strígið og veiki þrýsting viðurlaga
- Meloni sagði að hækkun eldsneytisverðs stafi fyrst og fremst af stríðinu í Íran, ekki átökunum í Úkraínu
- Tólf öldungadeildarþingmenn beggja flokka sendu Trump bréf og kröfðust afturkallunar samkomulagsins; sjö þingmenn bentu á að það stangist á við bandarísk lög frá 2022
- Í kjölfar samkomulagsins staðfesti Kreml að Pútín vilji ekki semja við Úkraínu og Rússland hélt áfram árásum á Úkraínu, meðal annars með 39 eldflaugum og 128 drónum aðfaranótt 14. október
Hvers vegna þetta skiptir máli
Samkomulagið léttir á þrýstingi viðurlaga á rússneska orkusölu og veitir Moskvu nýjar tekjur á sama tíma og stríð geisar í Úkraínu, sem grafa undan áralangri stefnu Vesturlanda. Trump beitir þrýstingi á leiðtoga Úkraínu opinberlega á sama tíma og hann semur við Moskvu, sem boðar skarpa breytingu á afstöðu Bandaríkjanna gagnvart stríðinu. Sérfræðingar telja að umræddir olíumagn nemi aðeins um hálfum degi af bandarískri dísilolíuneyslu og bendir til pólitískra hvata tengdum þingkosningunum 3. nóvember. Öldungadeildarþingmenn beggja flokka krefjast afturkallunar, sem skapar innanlandsátök í Bandaríkjunum um stefnuna.
Hvað gerðist
Þann 9. október 2026 tilkynnti Donald Trump um samkomulag við Vladimir Pútín um að Rússland sendi yfir 300 þúsund tonn af dísilolíu til Bandaríkjanna og alþjóðlegra markaða, þar sem 500 þúsund tonn fylgdu í nóvember og eitt milljón tonn innan stuttrar stundar. Fjármálaráðuneytið gaf út almenna leyfisbréfið nr. 135 sem heimilar bandarískum fyrirtækjum að kaupa rússneska dísilolíu til 7. apríl 2027. Þann 11. október lýsti Trump yfir „orkuvopnahléi“ sem náði aðeins til stöðvunar árása á olíuhreinsistöðvar. Stuttu eftir tilkynninguna staðfesti Kreml að Pútín muni ekki semja við Úkraínu á meðan hann sé ósáttur við árásir á rússneskar stöðvar á meðan á þingkosningum ríkjadúmans stóð. Rússland hélt áfram að ráðast á Úkraínu eftir samkomulagið, meðal annars með 39 eldflaugum og 128 drónum aðfaranótt 14. október sem beindust einkum að Kíev, Kíev-sýslu og Kharkiv-sýslu. Trump hefur þrýst á Úkraínu um að stöðva árásir á rússnesk olíumannvirki og hvatt opinberlega til að Úkraína fái nýjan leiðtoga. Zelensky forseti sagði að umrætt magn (300–500 þúsund tonn á mánuði) nemi aðeins broti af heimsframleiðslunni og í boði að Úkraína selji Bandaríkjunum dísilolíu gegn loforðum um vernd úkraínsku orkukerfisins.
Hvernig úkraínskar heimildir lýsa atburðinum
Úkraínskir fjölmiðlar beina sjónum að þriggja þátta mynd: Trump kallaði opinberlega eftir nýjum leiðtoga í Úkraínu og heldur áfram að þrýsta á Kíev um að stöðva árásir á rússnesk olíumannvirki, á sama tíma og Kíev var ekki upplýst um samkomulagið fyrirfram. Þeir leggja áherslu á að Rússland hélt áfram og jók árásir á úkraínska orku- og vatnsinnviði fyrir veturinn og neitaði um leið að semja. Þeir vara við hættunni á endurnýjuðum rússneskum orkutekjum, veiktum samstöðu Vesturlanda um viðurlög og mögulegri stöðvun á sameiginlegum njósnum og vopnasendingum. Þeir vitna í ítalska forsætisráðherranum sem kallaði samkomulagið áhættusamt og benda á fyrirhugaða málsgrein í niðurstöðum ESB-leiðtogafundarins þar sem lýst er þvílíku tilhrylli. Sérfræðingar telja að Trump ofmeti áhrif samkomulagsins á eldsneytisverð í Bandaríkjunum.
Hvernig erlendar heimildir lýsa atburðinum
Kínverskir fjölmiðlar tengja samkomulagið fyrst og fremst við bandarísk innanlandsmál og þingkosningarnar 3. nóvember og lýsa því sem bráðabragðsaðgerð sem endurskoða megi síðar. Kínverskir sérfræðingar sem vitnað er til telja að umrætt olíumagn sé of lítið til að hafa áhrif á bandarískt verð og að hvers kyns slökun á viðurlögum geti Moskvu nýtt sem fótstíg fyrir víðtækara niðurrif viðurlagakerfisins. Þeir benda á mótsögn í bandarískri stefnu: auknar þvingunarheimildir á þriðju lönd sem kaupa rússneskt orku á sama tíma og Bandaríkin sjálf kaupa rússneska dísilolíu. Yfirlýsingar Meloni eru notaðar til að undirstrika áhættuna og til að færa rök fyrir því að ESB skipi völdum fulltrúa til að semja fyrir hönd Evrópu.
Hvar frásögnum ber ekki saman
Heimildir greinir á um hvenær almenna leyfið rennur út: íslenskar/úkraínskar heimildir, sem endurspegla úkraínsk-þýddar skýrslur, segja 7. apríl næsta ár (u.þ.b. sex mánaða glugga), en enskar heimildir nefna 7. apríl 2027. Einnig greinir heimildir á um umfang samkomulagsins: vestrænar heimildir sem vitnað er í í kínverskum fjölmiðlum lýsa því sem sex mánaða frestun viðurlaga á rússneskri orkuútflutningi með sölu á markaðsverði, en önnur fréttaskýrsla afmarkar það við þrengra leyfi fjármálaráðuneytisins fyrir dísilolíu án texta sem tilgreinir umfang, skilyrði eða rétthafa. Úkraínskir embættismenn lýsa samkomulaginu sem svikum sem grafi undan vestrænni herferð til að svipta rússneska stríðsvélina fjármögnun, en nokkrir kínverskir fjölmiðlar og rússneskir sérfræðingar líta á það sem fyrst og fremst pólitískt táknrænt átak með takmörkuðum efnafræðilegum áhrifum.
Baksvið
Árið 2022 bannaði þing Bandaríkjanna innflutning á rússnesku orku til að hindra að bandarískir fjármunir fjármögnuðu stríð Rússlands gegn Úkraínu. Eini lykilolíuhreinsistöð Úkraínu var í reynd slegið út af notkun árið 2022 í rússneskum árásum. Í byjun árs féll heimsverð á hráolíu í um 60 dollara á tunnu, en eftir að Trump og Ísrael hófu stríð gegn Íran hækkaði verðið yfir 100 dollurum á tunnu. Trump og Pútín funduðu í Anchorage á Alaska 15. ágúst 2025. Þann 18. september undirritaði Trump Graham-lögin sem heimila auknar þvingunarheimildir á lönd sem flytja inn rússneskt orku. Tekjur Rússlands af olíu- og gassölu fyrstu þrjá ársfjórðunga ársins féllu um 17% miðað við sama tíma árið áður, að hluta vegna úkraínskra árása á rússneska olíuinnviði.