Putin á Valdai: Úkraína á að vera hlutlaus og „öll vopn“ í boði ef Rússland verður ráðist

Hvers vegna þetta skiptir máli

Putin vakti opinberlega möguleika á notkun kjarnavopna og staðfesti að bein árás á Rússland eða Kaliningrad myndi kalla á notkun „allra tiltækra vopna“, sem vakti fordæmingu Evrópusambandsins og endurnýjaði umræðu um hættu á stígvaxandi átökum. Hann endurtók að hlutleysi Úkraínu og full yfirráð Rússlands yfir Donbas væru ófrávíkjanleg skilyrði fyrir hvers konar friðarsamning, sem beinist að bandarískum viðræðum. Hann hafnaði gagnkvæmri stöðvun á árásum á orkuinnviði og skip, sem merkir að úkraínska hernaðarherferðin gegn rússneskum olíuhreinsistöðvum haldi áfram að stigmagnast. Loks tengdi hann átökin víðari rússneskum áformum um að umskapa alþjóðlega öryggisröð, þar með talið endurskoðun Sameinuðu þjóðanna.

Hvað gerðist

Vladimir Putin flutti 1. október erindi á aðalfundi 23. Valdai-ráðstefnunnar, sem stóð frá 28. september til 1. október með 120 þátttakendum frá 40 löndum. Í erindi sínu endurteki hann fullyrðingar sínar um að Vesturlönd hafi hleypt af stað stríðinu og að Úkraína væri stjórnað utan frá. Hann krafðist þess að Úkraína héldi hlutleysi sínu og vísaði til yfirlýsingar um ríkjasjálfstæði Úkraínsku SSR frá 16. júlí 1990, þó svo að sjálfstæðisyfirlýsing Úkraínu frá 1991 innihaldi ekki ákvæði um hlutleysi og að Úkraína bætti ákvæði um „óbakhverfan Evró-Atlantshafsveg“ í stjórnarskrá sína í febrúar 2019, fimm árum eftir að Rússland hernema Krímskaga og hluta Donbas.

Putin jafnaði kjarnavopnum við byssu á vegg leikhúss sem „verður nauðsynlega að skjóta“ og sagði að bein árás á Rússland eða Kaliningrad myndi óhjákvæmilega kalla á notkun „allra tiltækra vopna“. Hann kallaði tillögu um gagnkvæma stöðvun árása á úkraínsk skip í skiptum fyrir stöðvun úkraínskra árása á rússneskar olíuhreinsistöðvar „afsleppilega“ og svaraði „Nei“ þegar hann var spurður aftur. Hann hélt því jafnframt fram að rússneski herinn gæti náð yfirráðum á þeim hluta Donetsk-fylkis sem eftir er, sem hann sagði vera um 11% af svæðinu, fyrr en Úkraína (1,5 ár) og Evrópa (2 ár) spá.

Putin lýsti því yfir að friðartillögur Donalds Trump myndu fela í sér „erfiðar“ ákvarðanir fyrir Rússland en væru „skref í rétta átt“, og sagði að Rússland sæktist eftir öryggisábyrgðum og skilyrðum fyrir langtíma friði með kröfum um hlutleysi Úkraínu og yfirráð yfir Donbas. Hann sagði að Úkraínustjórn hefði skemmt 45% af afkastagetu rússneskra olíuhreinsistöðva (staðhæfing sem Úkraína einnig hefur sett fram) og viðurkenndi að þetta hefði valdið Rússlandi um 1% tapi af vergri landsframleiðslu. Hann sagðist hvorki ráðgera að ráðast á fyrirtæki í vopnaveitingaríkjum né gera það, en varaði við því að Rússland fylgist „gaumgæfilega“ með og kallaði það „ögn“. Hann kallaði einnig eftir endurskoðun Sameinuðu þjóðanna svo Asía, Afríka og Rómanska Ameríka fengju meira vægi og krafðist nýrrar samnings um hernaðarreglur í ljósi þróunar gervigreindar. Evrópusambandið fordæmdi „ábyrgðarlausa kjarnaorðræðu“ Rússlands í kjölfarið.

Hvernig úkraínskar heimildir lýsa atburðinum

Úkraínskir fjölmiðlar leggja áherslu á kjarnorkuþátt erindisins, þar á meðal „byssu á vegg“-myndlíkinguna og „öll tiltæk vopn“-tilvísunina í Kaliningrad, sem þeir telja marka þversögn við alþjóðlegan friðarkall. Þeir tengja höfnun Pútíns á gagnkvæmri stöðvun árása á orkuinnviði við yfirlýsingar úkraínsku hersins um að yfir 45% af hönnunarafkastagetu rússneskra olíuhreinsistöðva hafi verið gerðar óvirkar, og við viðurkenningu Pútíns á um það bil 1% tapi af vergri landsframleiðslu. Sérfræðingurinn Viktor Sjlintsjak er notaður til að túlka erindið sem merki um að Moskvu sækist eftir löngu tímabili alþjóðlegrar óstöðugleika og að Rússland reyni að staðsetja sig sem eitt af miðstöðvum framtíðar alþjóðasamskipulags frekar en aðila að stríðinu einum saman. Úkraínskar heimildir minna jafnframt á að hlutleysiskrafa Pútíns sýni á svip sinn sögulega sundurþekkingu, með vísan til yfirlýsingar um ríkissjálfstæði frá 1990 og stjórnarskrárákvæðis 2019 sem samþykkt var eftir hernáms Rússlands árið 2014, og benda á að Zelensky hafi á Generalþingi Sameinuðu þjóðanna 23. september sagt að hlutleysismálið væri ekki lengur á dagskrá viðræðna.

Hvernig erlendar heimildir lýsa atburðinum

Eina alþjóðlega heimildin í efninu, fréttastofa frá Aserbaídsjan á ensku, einblínir á eina yfirskriftarlega fullyrðingu Pútíns um að Trump-friðartillögur feli í sér „erfiðar“ ákvarðanir fyrir Rússland, og endurspeglar orðalag Pútíns um að tillögurnar tákni „skref í rétta átt“ á sama tíma og Rússland krefjist öryggisábyrgða. Þessi heimild fjallar hvorki um kjarnorkuumbreytinguna né um höfnun Pútíns á gagnkvæmri stöðvun árása, og fjallar ekki um viðurkenningu hans á tapi Rússlands vegna úkraínskra olíuhreinsistöðvaárása. Þannig eru alþjóðlegu umfjöllunina um þessa atburðarás, eins og hún birtist í íslensku efninu, mun þrengri en sú úkraínska og nær aðallega yfir friðarviðræðuvíddina án gagnrýninnar eða andstöðu sjónarhorns sem einkennir íslensku umfjöllunina.

Hvar frásögnum ber ekki saman

Heimildir greinir á um þrjú atriði erindisins. Annars vegar hvort Pútín samþykkti gagnkvæma stöðvun árása á skip og olíuhreinsistöðvar: sumar staðreyndir skrá að hann hafi kallað tillöguna „afsleppilega“ og svarað „Nei“ þegar hann var spurður aftur, önnur staðhæfing segir að hann hafi svarað „Já“. Hins vegar eðli hættuatriðisins í Kaliningrad: ein heimild rekur hótun til rússneska utanríkisráðuneytisins, en Pútín sjálfur setti Kaliningrad-orð sín í ramma viðbragða gegn árásum, ekki eigin hótunar. Loks hvaða skjal Pútín átti við um hlutleysi Úkraínu: hann nefndi yfirlýsinguna sem gaf Úkraínu „sjálfstæði sitt“, en um var að ræða yfirlýsingu um ríkissjálfstæði Úkraínsku SSR frá 1990, og sjálfstæðisyfirlýsing Úkraínu frá 1991 inniheldur ekki ákvæði um hlutleysi.

Baksvið

23. Valdai-ráðstefnan stóð frá 28. september til 1. október og hafði 120 þátttakendur frá 40 löndum. Yfirlýsing um ríkissjálfstæði Úkraínsku SSR frá 16. júlí 1990 lýsti yfir ætlun Úkraínu að verða varanlega hlutlaus ríki, en sjálfstæðisyfirlýsing Úkraínu frá 1991 innihélt ekki hlutleysisákvæði. Í febrúar 2019, fimm árum eftir að Rússland hernema Krímskaga og hluta Donbas, bætti Úkraína ákvæði um „óbakhverfan Evró-Atlantshafsveg“ í stjórnarskrá sína. Samkvæmt úkraínska hersins höfðu úkraínskar árásir gert yfir 45% af hönnunarafkastagetu rússneskra olíuhreinsistöðva óvirkar, og 22. september var Kuybýsjev-hreinsistöðin í Samara skotin. Zelensky sagði 23. september að Úkraína hefði eyðilagt 45% af rússneskri olíuhreinsigetu, en The Atlantic greindi frá mögulegum fundi Bandaríkjanna, Úkraínu og Rússlands í Abu Dhabi til að ræða gagnkvæma höfnun á árásum á orkuinnviði. Samkvæmt héraðsstjórn Donetsk hefur 4.335 manns verið drepin og 10.583 særð í fylkinu frá upphafi stórskosárásarinnar, að Mariúpol og Volnovakha undanskildum, og greiningarmenn töldu Rússa hafa yfirráð í 79,89% Donetsk-fylkis í lok ágúst. Á meðan septembermánuði setti Rússland eignir Nestlé (Sviss), Metro AG (Þýskaland) og Auchan (Frakkland) í Rússlandi tímabundið undir stjórn utanríkisráðuneytisins, í samhengi við ummæli Pútíns um vestrænar eignir í Rússlandi.