Trump segir Bandaríkin vinna að stórum samningi um kaup á kalíáburði frá Hvíta-Rússlandi
Bandaríski forsetinn Donald Trump tilkynnti 21. september að Washington vinni að stórum samningi um kaup á kalíáburði frá Hvíta-Rússlandi og sagði samninginn góðar fréttir fyrir bandaríska bændur. Sjálfskipaður forseti Hvíta-Rússlands, Alexander Lukashenko, sagði hins vegar að Hvíta-Rússland hafi ekki laust magn af kalíi til að selja Bandaríkjunum þar sem allt sé þegar samið um.
Helstu atriði
- Trump tilkynnti 21. september á Truth Social að bandarísk stjórnvöld vinni að stórum samningi um kaup á kalíáburði frá Hvíta-Rússlandi.
- Trump sagði verð á hvítrússnesku kalíi verða töluvert lægra en það sem Bandaríkin greiða Kanada.
- Trump lýsti samningnum sem góðu fréttum fyrir bandaríska bændur og búfjárræktarmenn.
- Lukashenko sagði að Hvíta-Rússland hafi ekki laust magn kalíi til að afhenda Bandaríkjunum þar sem allt sé þegar samið um.
- Í mars 2025 lyfti Trump-stjórnin þvingunum gegn hvítrússnesku kalíafyrirtækinu Belaruskali og Belarusian Potash Company í skiptum fyrir losun pólitískra fanga.
- 16. september tilkynnti sérlegur sendiherra Bandaríkjanna fyrir Hvíta-Rússland, John Cole, í Minsk um losun 25 pólitískra fanga; í kjölfarið lyfti Bandaríkin þvingunum gegn Lakokraska og Bellesbumprom.
- Evrópusambandsþvinganir hindra nú flutning hvítrússnesks áburðar um Litháen til Klaipeda-hafnar, og innleiðing samningsins krefst samþykkis ESB og Eystrasaltsríkjanna.
Hvers vegna þetta skiptir máli
Tilkynntur samningur myndi dýpka bandarísk viðskiptatengsl við Lukashenko-stjórnina, sem sætir vestrænum þvingunum að hluta vegna stuðnings hennar við stríð Rússlands gegn Úkraínu. Bandarísk kaup á hvítrússneskum kalíum myndu opna nýja tekjulind fyrir Minsk á sama tíma og flutningur hvítrússnesks áburðar um ESB og nágrannaríki er enn hindraður af þvingunum. Atvikið sýnir ágreining milli bandarískrar og ESB/Eystrasaltsstefnu gagnvart Hvíta-Rússlandi og flækir samræmingu í þvingunarmálum gegn rússneskum tengdum stjórnvöldum. Fyrri afnám þvingana Trump-stjórnarinnar á Belaruskali, Belarusian Potash Company, Lakokraska og Bellesbumprom í skiptum fyrir losun pólitískra fanga bendir til víðtækara eðlilegu-stjórnunarferli sem þessi samningur myndi lengja. Yfirlýsing Lukashenko um að ekkert laust magn sé til staðar vekur efasemdir um hvort tilkynntur samningur sé raunhæfur.
Hvað gerðist
Bandaríski forsetinn Donald Trump tilkynnti 21. september á samfélagsmiðlinum Truth Social að Bandaríkin vinni að stórum samningi um kaup á kalíáburði frá Hvíta-Rússlandi. Trump sagði að hvítrússneskt kalí yrði töluvert ódýrara en það sem Bandaríkin greiða Kanada og lýsti samningnum sem góðu fréttum fyrir bandaríska bændur og búfjárræktarmenn. Sjálfskipaður forseti Hvíta-Rússlands, Alexander Lukashenko, svaraði því til að Hvíta-Rússland hafi ekki laust magn kalí til að afhenda Bandaríkjunum þar sem allt sé þegar samið um. Trump lýsti því einnig yfir, á sameiginlegri blaðamannafundi með Volodymyr Zelensky á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í New York, að hann telji samningurinn ekki gagnast Rússlandi. Innleiðing samningsins krefst samþykkis ESB og Eystrasaltsríkjanna þar sem flutningur hvítrússnesks áburðar um Litháen til Klaipeda-hafnar er enn lokaður af þvingunum.
Hvernig erlendar heimildir lýsa atburðinum
Bandarísk og evrópsk/baltnesk afstaða til Hvíta-Rússlands virðist færast í aukinn aðskilnað. Þýðingarmiklar reglur eru í gangi: Trump-stjórnin lyfti þvingunum á Belaruskali og Belarusian Potash Company í mars 2025 og síðar á Lakokraska og Bellesbumprom í skiptum fyrir losun pólitískra fanga. Um leið hefur Litháen lýst því yfir að ESB hafi engar forsendur til að létta þvinganir, og sænskur-flískenskir/þýðingarmiklir ráðamenn hafa ítrekað að u.þ.b. þúsund manns sem Litáa telja pólitíska fanga sitji enn í hvítrússneskum fangelsum. Litháen hefur einnig ásakað Minsk um blandaðar aðgerðir gegn ESB-ríkjum og í september hóf Hvíta-Rússland fjögra daga heræfingar nálægt Póllandi og Litháen, nærri Suwalki-skurðinum. Í maí 2025 höfðu Bandaríkin beðið Litháen, Pólland og Úkraínu um að lyfta þvingunum til að leyfa flutning á hvítrússneskum áburði um yfirráðasvæði þeirra, en Litháen undirstrikaði að hvorki Litháen né ESB hyggist breyta stefnu sinni gagnvart Minsk.
Hvar frásögnum ber ekki saman
Tvær megindurskewningar koma fram. Í fyrsta lagi er beinn ágreiningur milli Trump og Lukashenko: Trump tilkynnti um stóran samning um kalíakaup, en Lukashenko segir að ekkert laust magn sé til staðar. Í öðru lagi er ágreiningur um hvort afnám þvingana í mars 2025 (á Belaruskali og Belarusian Potash Company) og afnám þvingana í kjölfar 16. september (á Lakokraska og Bellesbumprom) tengdist sömu fangalosun eða tveimur aðskildum fangalosunarsamningum. Að auki er ófullkomið samræmi í stafsetningu sérlegs sendiherrans: 'Coale' í sumum heimildum en 'Cole' í öðrum.
Baksvið
Áður en þvinganir voru settar á vegna pólitískra ofsókna í Hvíta-Rússlandi og stuðnings Minsk við stríð Rússlands gegn Úkraínu var kalí mikilvæg gjaldeyrisuppspretta fyrir Hvíta-Rússland. Árið 2021 afhenti Hvíta-Rússland Bandaríkjunum yfir 700.000 tonn af kalíáburði, samkvæmt bandaríska landbúnaðarráðuneytinu, og heildar kalíinnflutningur Bandaríkjanna var um 13 milljón tonn, þar af næstum 90% frá Kanada. Kanada er einn af stærstu kalíútflytjendum heims, en 53% kanadískra kalíútflutnings fara til Bandaríkjanna og dekka um 80% bandarískra kalíþarfa. Árið 2025 hófu Bandaríkin um það bil eins árs viðræður við Minsk: Washington leitar frekari fangalosunar, en Minsk leitar létttingar á efnahagsþvingunum og aðgangi að frystum eignum.