EKHR fjallar um mál tíu ukrainskra barna fráðumrit Kríms 2014
Evrópudómstóllinn um mannréttindi (EKHR) hélt opinn áheyrn í Strassborg 22. september í máli nr. 6719/23, sem Ukrainski Helsinki-samtök mannréttinda (UHHRU) höfðuðu fyrir hönd tíu ukrainskra barna sem voru á stofnunum fyrir börn á Krímskaga þegar Rússland hernáði svæðið 2014. UHHRU heldur því fram að börnunum hafi verið nauðsynlega veitt rússneskt ríkisfang og þau sett í rússnesk ættleiðingar- og forsjárkerfi, og að engar upplýsingar liggi fyrir um hvar þau eru niðurkomin. Dómstóllinn mun ekki kveða upp endan útdagsmun í áheyrninni heldur ákveða síðar um málsástæður og efnisleg atriði.
Helstu atriði
- EKHR hélt opna áheyrn 22. september í Strassborg í máli nr. 6719/23
- Málð snýr að tíu ukrainskum börnum fæddum 2009–2013, sem voru 1–5 ára þegar Rússland hernáði Krímskaga 2014
- UHHRU heldur því fram að börnunum hafi verið nauðsynlega veitt rússneskt ríkisfang og þau sett í rússnesk ættleiðingar- og forsjárkerfi
- Engar upplýsingar eru til um hvar börnin eru síðan 2014 þrátt fyrir ítrekaðar fyrirspurnir ukrainskra stjórnvalda
- UHHRU telur að hafi við um nauðungarvænt hvarf (enforced disappearance)
- Í febrúar 2023 hafnaði EKHR beiðni um bráðabirgðaráðstöfun samkvæmt 39. reglugerð, með þeim rökum verkum að atburðirnir tengdust ættleiðingu og áttu sér stað eftir að Rússland hætti að vera aðili að mannréttindasáttmálanum
- Í apríl 2025 tilkynnti EKHR rússneska ríkinu um umsókn UHHRU og óskaði eftir athugasemdum þess, en Rússland sendi engar athugasemdir
Hvers vegna þetta skiptir máli
Málð er eitt fyrstu opnu áheyrnanna hjá EKHR sem beinast að einstökum ukrainskum börnum sem voru á stofnunum í hernumdu Krímskaga, og það snertir mynstur sem UHHRU heldur fram að verði yfir 4.000 börn fyrir. Það prófar hvort dómstóllinn geti borið Rússland ábyrgð á athöfnum eftir 2022 innan ramma sáttmálans, þrátt fyrir að Rússland sé ekki lengur aðili. Úkraína hefur nýtt áheyrnina til að krefjast sértækra ráðstafana, þar með talinnar birtingar upplýsinga um börnin og skil þeirra til Úkraínu, og dómstóllinn undirstrikar að hann sé eini alþjóðlegi dómstóllinn sem fjalli alvarlegar mannréttindabrot Rússlands í Úkraínu síðan 2014. Úrslitin geta því haft fordæmisáhrif fyrir, umfangsmikil mál og varpa ljósi á hnattræna umræðu um brottflutning og flutning ukrainskra barna.
Hvað gerðist
EKHR hélt opna áheyrn 22. september í Strassborg í máli nr. 6719/23, sem UHHRU höfðaði fyrir hönd tíu barna sem fædd eru á árunum 2009–2013 og voru á stofnunum fyrir börn á Krímskaga þegar Rússland hernáði svæðið 2014, á aldrinum eins til fimm ára. UHHRU heldur því fram að börnunum hafi verið nauðsynlega veitt rússneskt ríkisfang og þau færð í rússnesk ættleiðingar- og forsjárkerfi, og að staða þeirra sé óþekkt síðan 2014 þrátt fyrir ítrekaðar fyrirspurnir ukrainskra stjórnvalda. Samtökin telja að um nauðungarvænt hvarf hafi verið að ræða og vísa til 5. og 8. greinar mannréttindasáttmálans, annars vegar um rétt til frelsi og öryggis og hins vegar um rétt til friðhelgi einkalífs og fjölskyldulífs. Fulltrúi Úkraínu, Marharyta Sokorenko, kynnti afstöðu stjórnarinnar og hvatti EKHR til að ákveða samkvæmt 46. grein sáttmálans sértækar ráðstafanir fyrir Rússland, meðal annars að birta upplýsingar um börnin, tryggja skil þeirra til Úkraínu og vinna meðukrumbreskum stjórnvöldum og alþjóðlegum stofnunum. Sérstakur fulltrúi aðalritara Evrópuráðsins, Þórdís Kolbrún Reykfjörd Gylfadóttir, hvatti áður til að halda áfram að beina athygli að örlögum ukrainskra barna. Rússland skilaði engum athugasemdum við umsókn UHHRU. Áheyrninni lauk ekki með útdagsmun, heldur mun dómstóllinn ákveða síðar um málsástæður og efni málsins.
Hvernig erlendar heimildir lýsa atburðinum
EKHR undirstrikar að dómstóllinn sé eini alþjóðlegi dómstóllinn sem fjalli alvarlegar mannréttindabrot Rússlands í Úkraínu síðan 2014, og af þeim sökum er úrslitum málsins fordæmisgildi fyrir, önnur mál sem varða hegðun Rússlands eftir 2022. Sérstakur fulltrúi aðalritara Evrópuráðsins um stöðu barna Úkraínu hefur nýtt málið til að kalla eftir áframhaldandi alþjóðlegri athygli á málefnum ukrainskra barna og krefjast svara um hvar þau eru niðurkomin.
Hvar frásögnum ber ekki saman
Eitt úkrainskt fréttir (Суспільне Новини) lýsir því að EKHR hafi tilkynnt Rússlandi um umsóknina í März 2025 og beint síðar spurningum til aðila í März 2026, en önnur fréttir eru samhljóða um að tilkynningin hafi borist í apríl 2025.
Baksvið
Rússland hætti að vera aðili að mannréttindasáttmálanum árið 2022. Í febrúar 2023 hafnaði EKHR beiðni um bráðabirgðaráðstöfun samkvæmt 39. reglugerð í málinu, með þeim rökum verkum að atburðirnir tengdust ættleiðingu og hefðu átt sér stað eftir að landiðan öðlaðist ekki lengur aðild. UHHRU heldur því fram að eftir að Rússland náði stjórn á Krímskaga hafi yfir 4.000 föðurlausum börnum og börnum án forsjár verið sjálfkrafa veitt rússneskt ríkisfang og þau færð í rússnesk ættleiðingar- og forsjárkerfi. Rússland framlengdi eigin löggjöf, þar með talin reglur um ættleiðingu, til Krímskaga eftir 2014, og Úkraína misglúi aðgangi upplýsinga um börn á stofnunum þar.