GREVIO birti fyrsta matið á framkvæmd Istanbúl-sáttmálans í Úkraínu
GREVIO, sérfræðinganefnd Evrópuráðs um ofbeldi gegn konum og heimilisofbeldi, gaf 4. september út fyrsta grunnskýrslu sína um framkvæmd Istanbúl-sáttmálans í Úkraínu. Nefndin telur að stjórnvöld sýni pólitískan vilja til að standa við sáttmálann þrátt fyrir stríðið, en bendir jafnframt á alvarlega galla í löggjöf, refsingum, réttindum brotaþola og gagnasöfnun.
Helstu atriði
- GREVIO gaf út fyrsta grunnskýrslu sína um framkvæmd Istanbúl-sáttmálans í Úkraínu þann 4. september
- Úkraína fullgilti Istanbúl-sáttmálann í júlí 2022; hann tók gildi 1. nóvember 2022
- Eftirfylgni og ofbeldi er oft aðeins refsað með sektum og samfélagsþjónustu, að sögn GREVIO
- Áreiti skulu er enn ekki skilgreint sem refsiverð brot í Úkraínu
- Sum mál er ekki hægt að opna án persónulegrar kæru brotaþola
- GREVIO skrásetur vaxandi tengsl milli reynslu af hermannaþjónustu og alvarlegs heimilisofbeldis
- U.þ.b. 700 faghópar á vegum sveitarfélaga veita félagslega og sálfræðilega aðstoð, einkum í dreifbýli
- GREVIO kallar eftir samræmdri framkvæmd um allt land og að refsingar séu virkar, hóflegar og letjandi, þar með talin fangelsi
Hvers vegna þetta skiptir máli
Þetta er fyrsta opinbera grunnmat Evrópuráðs á framkvæmd Istanbúl-sáttmálans í Úkraínu frá fullgildingu 2022. Skýrslan dregur fram afmörkuð lagaatriði sem hafa bein áhrif á öryggi kvenna og stúlkna á stríðstímum — þar á meðal að áreiti er ekki skilgreint sem refsiverð brot, að mál er ekki hægt af án kæru brotaþola og að refsingar eru of vægar. Greiningin á tengslum hermannaþjónustu og heimilisofbeldis kallar á umræðu um PTSD, endurkomu hermanna og forvarnir á heimilisvettvangi. Auk þess leggur GREVIO áherslu á að verndun verði víkkuð út fyrir heimilisofbeldi og nái til allra forma ofbeldis gegn konum, sem markar hvar næstu lagabreytingar og stofnanabreytingar eru væntanlegar.
Hvað gerðist
GREVIO gaf 4. september út fyrstu grunnskýrslu sína um framkvæmd Istanbúl-sáttmálans í Úkraínu. Nefndin byggði matið á ríkisskýrslu Úkraínu, viðbótargögnum frá borgaralegum og mannréttindasamtökum og niðurstöðum þriggja daga heimsóknar til Kyiv. GREVIO fagnar pólitískum vilja stjórnvalda til að standa við sáttmálann þrátt fyrir stríðið og nefnir jákvæðar ráðstafanir: 2017-lög um forvarnir og baráttu gegn heimilisofbeldi, stjórnsýslulega ábyrgð fyrir kynferðislegu áreiti frá 2024, uppbyggingu þjónustunets 2023–2024 (skjól, neyðarmóttökur, hjálparsímar, lögfræði- og sálfræðiaðstoð), tæplega 700 faghópa á vettvangi, sérhæfða einingu innan ákæruembættisins, farsíma lögreglusveitir síðan 2018 og þjálfun lögreglu, ákæruembættis og SBÚ í rannsóknum á kynferðisofbeldi tengdu stríðinu. Á hinn bóginn bendir skýrslan á ýmsa galla: áreiti er ekki refsiverð brot, refsingar eru of vægar (sektir og samfélagsþjónusta), mál er ekki hægt að opna án kæru brotaþola, skráning barna viðstödd heimilisofbeldi er ófullnægjandi, og gagnasöfnun er veik. GREVIO kallar eftir samræmdri framkvæmd um allt land, auknu gagnaöflunarkerfi, virkum og letjandi refsingum (þar með fangelsi) og vernd kvenkyns blaðamanna gegn árásum á netinu.
Hvernig úkraínskar heimildir lýsa atburðinum
Úkraínskir miðlar (ZN.UA, Interfax-Ukraine, Ukrinform, Detector Media) fjalla um skýrsluna bæði sem staðfestingu á pólitískum vilja til umbóta á stríðstímum og sem grunnmat sem markar næstu skref. Umfjöllunin leggur áherslu á þær stofnaniráðstafanir sem þegar eru til staðar — sérhæfða ákærueiningu, farsíma lögreglusveitir, skjól og neyðarmóttökur, um 700 faghópa — og setur þær fram sem vitnisburð um órofa umbótasókn. Þá eru tilgreind ákveðin áhyggjuefni sem GREVIO nefnir: áreiti sem ekki er refsivert, vægar refsingar, mál sem ekki er hægt að opna án kæru brotaþola, ónóg skrájan barna viðstödd heimilisofbeldi og árásir á konur í fjölmiðlum á netinu. Einn þáttur, sem beinist að fjölmiðlavernd, vísar í könnun UNESCO og Women in Media um útbreiðslu slíksnaðar gegn kvenkyns blaðamönnum í Úkraínu.
Hvernig erlendar heimildir lýsa atburðinum
Enskt efni um skýrsluna endurspeglar niðurstöður GREVIO á hlutlausan hátt og dregur fram bæði jákvæða þætti (stefnumótun, þjónustunet, þjálfun lögreglu í stríðstengdu kynferðisofbeldi) og helstu ábendingar (áreiti van ekki refsivert, vægar refsingar, kæruháð mál, veik gagnasöfnun, börn ekki nægilega skráð). Áhersla er lögð á þvertengdar tillögur GREVIO — samræmda framkvæmd um land allt, að verndun nái til allra forma ofbeldis gegn konum og að refsingar séu hóflegar og letjandi, þar með fangelsi — og á áhyggjur af því að stöðug snerting við stríðsofbeldi geti aukið þol fyrir ofbeldi í samfélaginu.
Hvar frásögnum ber ekki saman
Greinar eru ekki ósammála um staðreyndir heldur leggja mismunandi áherslu: sumar fjalla fyrst og fremst um skýrsluna sem viðurkenningu á framförum Úkraínu á stríðstímum, á meðan aðrar draga fram lagalegu og stofnanlegu annmarkana sem GREVIO benti á.
Baksvið
Úkraína fullgilti Istanbúl-sáttmálann í júlí 2022 og hann tók gildi 1. nóvember 2022. Áður hafði landið samþykkt lög um forvarnir og baráttu gegn heimilisofbeldi 2017 og árið 2024 tók það upp stjórnsýslulega ábyrgð fyrir kynferðislegu áreiti. Á árunum 2023–2024 var þjónustunet fyrir brotaþola heimilisofbeldis stækkað — skjól, neyðarmóttökur, hjálparsímar, lögfræði- og sálfræðiaðstoð — og um 700 faghópar starfa í dreifbýli. Sérhæfð eining hefur verið sett á fót innan ákæruembættisins og farsíma lögreglusveitir starfa síðan 2018. Eftir að fullskipuð innrás hófst fengu lögregla, ákæruembætti og SBÚ þjálfun í rannsóknum á stríðstengdu kynferðisofbeldi.